مقدمه
نرخ آبستني گاوهاي شيرده از مهمترين شاخص هاي مؤثر بر اقتصادي بودن واحدهاي پرورش محسوب مي شود. تغذيه استاندارد بويژه پروتئين جيره يکي از عوامل مؤثر بر آبستني دام ها به حساب مي آيد. افزايش پروتئين جيره باعث افزايش توليد شير و مصرف خوراک مي شود که اين روش تغذيه اي منجر به کاهش باروري مي شود. همزمان با افزايش توليد شير، سير نزولي در باروري گاوهاي شيري اتفاق مي افتد که اين مي تواند ناشي از مشکلات تغذيه اي در دوران پس از زايش باشد. پروتئين بيش از نياز شيردهي اثرات منفي بر روي توليد مثل دارد، اين پروتئين اضافي مي تواند از دو منبع تأمين بشود:
1- منابع ازت غير پروتئيني (NPN) 2- پروتئين مازاد بر مصرف. برخي از محققين نشان دادند که بين نيتروژن اوره اي شير (MUN) و نيتروژن اوره اي خون (SUN) همبستگي زيادي وجود دارد. بعد از تغذيه، زماني که SUN در حال افزايش است، MUN پايين بوده و هنگامي که SUN درحال کاهش است، MUN افزايش مي يابد. نيتروژن اوره شير و خون هر دو معرف توليد اوره توسط کبد هستند. بعضي محققين معتقدند که غلظت اوره موجود در شير مي تواند تابع وزن بدن دام باشد. بنابراين دام هاي که وزن بيشتري دارند داراي غلظت اوره بيشتري هستند. افزايش سطح اوره در بافتهاي دستگاه توليد مثلي باعث کاهش PH و تغيير غلظت يونها مي شود، که اين باعث شرايط نامساعد محيط رحم براي جنين مي گردد.
اثرات اوره بر مراحل اوليه رشد جنيني در طي انتقال آن در طول لوله رحم بسيار قابل توجه است. بنابراين تأثير ميزان MUN و SUN بر نرخ آبستني و يا تعيين غلظت مناسب MUN و SUN به عنوان يکي از چالش هاي مهم در توليد مثل دامها محسوب مي شود.
.
فاکتورهاي SUN و اثرات آن بر توليد مثل
ميزان اوره سرم خون با استفاده از کيت سنجش اوره بوسيله دستگاه اتوآنالايزر تعيين مي شود. SUN تحت تأثير سطوح پروتئين خام و ترکيب کربوهيدراتهاي جيره قرار دارد. سطح اوره پلاسما مي تواند بيانگر پروتئين جيره و کنترل بازده توليد مثلي باشد. جيره با پروتئين بالا باعث افزايش آن مي شود و افزايش بيش ازحد SUN بر روي اسپرم، تخمک يا رويان اثر منفي داشته که باعث کاهش باروري مي شود. غلظت بالاي SUN در حيوان ماده باعث کاهش PH رحمي و توليد پروستاگلندين شده که نتيجه اين باعث کاهش باروري مي شود. نتايج پژوهش ها نشان مي دهد که غلظت که غلظت SUN بيشتر از 20 ميلي گرم در دسي ليتر باعث کاهش نرخ آبستني در گاوهاي شيرده مي شود. فرگوسن و همکاران (1993) اعلام کردند که افزايش اوره سرم خون بيش از 14.9 ميلي گرم در دسي ليتر، همراه با کاهش ميزان آبستني است.

با توجه به شکل (1) ميزان آبستني گاوهايي که نيتروژن اورﮤ خون آنها بالاتر از ميانگين هست بطور معني داري پايين تر از گاوهايي بود که سطح اورﮤ خون آنها پايين تر از ميانگين بود.
باتلر و همکاران (1996) دريافتند که مقادير بيش از 19 ميلي گرم در دسي ليتر نيتروژن اوره در پلاسما و شير، موجب کاهش 20 درصدي راندمان آبستني گاوهاي شيري پس از تلقيح شده است.
.
روش هاي اندازه گيري MUN و فاکتورهاي مؤثر در آن و اثرات آن بر صفات توليد مثل
1- استفاده از اسپکتوفتومتر: در اين روش نمونه حاوي اوره تحت تأثير آنزيم اوره آز قرار گرفته و اوره به آمونياک تبديل مي شود و با اضافه کردن معرف رنگي ميزان غلظت آن با استفاده از اسپکتوفتومتر مشخص مي شود.
2- استفاده از معرف رنگي و دي استيل مونوکزامين: در اين روش اوره به آمونياک تبديل شده و با اضافه کردن محلول رنگي به آن و با مقايسه رنگ حاصل با کاغذهاي رنگي از پيش آماده به محدوده ميزان اوره پي مي بريم. اصلي ترين عامل مؤثر بر ميزان MUN تغذيه مي باشد. افزايش پروتئين جيره تأثير معني داري در افزايش ميزان MUN دارد. آزمايشات صورت گرفته نشان مي دهد که افزايش ميزان انرژي جيره، باعث کاهش MUN مي شود. اين امر بدين دليل مي باشد که در حضور انرژي قابل دسترس در شکمبه، عمل بيوسنتز در شکمبه در جهت آنابوليک بوده و آمونياک بيشتر در جهت توليد پروتئين ميکروبي صرف مي شود. آمونياک کمي وارد خون شده و در کل باعث کاهش MUN مي شود. ميزان MUN با ميزان درصد چربي شير رابطه مستقيم دارد، به گونه اي که افزايش ميزان MUN با افزايش درصد چربي شير همراه است. علت اين افزايش در اثر افزايش ديوارﮤ سلولي حاصل از علوفه جيره مي باشد. که در اين صورت ميزان پروتئين حل شده در شکمبه نيز افزايش مي يابد.
مصرف مواد غذايي حاوي نيتروژن غير پروتئيني بالا باعث افزايش MUN شده و اين امر به دليل آزاد شدن نيتروژن بيش از حد معمول و مورد نياز باکتريها در شکمبه و عدم کارآيي ميکروارگانيسم ها در مصرف آن مي باشد که منجر به افزايش MUN مي شود. مدل هاي تغذيه اي (روش جيره کاملاٌ مخلوط و روش مصرف علوفه و کنسانتره) نيز مي تواند بر ميزان MUN اثر گذار باشد.
امروزه با افزايش توليد شير دامها ميل به استفاده از جيره هاي حاوي پروتئين قابل هضم و غير قابل هضم بالا بيشتر شده است که متأسفانه با کاهش در ميزان باروري و پايين بودن توليد مثل همراه است، به گونه اي که مصرف پروتئين خام مازاد و توليد اوره زياد در خون با تغيير در فيزيولوژي تخمدان و رحم باعث کاهش ميزان لانه گزيني و در کل کاهش باروري مي شود. در طي تحقيقات صورت گرفته PH رحم در حالت طبيعي در روز اول فحلي 6.8 بوده که در روز هفتم فحلي به 7.1 مي رسد. در صورتي که مصرف پروتئين مازاد باشد اين افزايش PH صورت نگرفته و باعث کاهش در ميزان باروري مي شود.
. .

محمد نوري